Ευγένιος Ιονέσκο, Ο μοναχικός

 

Πρωτοκυκλοφόρησε στα ελληνικά το 2006 στη σειρά "Οι κλασικοί" των εκδόσεων Ηλέκτρα, το μοναδικό μυθιστόρημα του Ευγένιου Ιονέσκο, αυτού του κορυφαίου, ασυμβίβαστου, ριζοσπάστη θεατρικού συγγραφέα - δοκιμιογράφου, θεμελιωτή του Θεάτρου του Παραλόγου, που έγραψε -σχεδόν εμμονικά- για την ευλογία και την κατάρα του παραλογισμού και του "ασυνήθιστου" , για τη δυστυχία (την ανθρώπινη δυστυχία) που πηγάζει από την έλλειψη μοναχικότητας, (όντας ο ίδιος  "εραστής" της μοναξιάς και της μοναχικής πορείας) για τη γελοιότητα των κοινωνικών συμβάσεων, για το αίσθημα αποξένωσης και την ματαιότητα της επαφής και της επικοινωνίας με τους άλλους.
 

Μαζί με τον Σάμιουελ Μπέκετ, έσπασε τις καθιερωμένες θεατρικές φόρμες και δημιούργησε πρωτοποριακά έργα που "καίνε" και αστράφτουν μέσα στο γκροτέσκο και σκοτεινό τους αποστομωτικό ύφος ενώ θεωρούνται από τα πιο επιδραστικά και σημαντικά της παγκόσμιας δραματουργίας.

Το πρώτο και μοναδικό του μυθιστόρημα, "Ο μοναχικός", κυκλοφόρησε το 1973 όταν ήδη ο μεγάλος γαλλορουμάνος δραματουργός είχε καθιερωθεί και φέρει όλα εκείνα σχεδόν τα χαρακτηριστικά στοιχεία των θεατρικών έργων της ωριμότερης συγγραφικής του φάσης -με κεντρικό ήρωα τον περίφημο Μπερανζέ- όπου το ασύνηθες και το φαντασιακό έδωσαν τη θέση τους στο υπαρξιακό, στο ανθρώπινο, στο παράδοξο του αστικού βίου και εκφράζουν βαθύτερα και πιο έντονα την απόγνωση της ανθρώπινης ύπαρξης δίχως ύπαρξη νοήματος και τον φόβο του θανάτου.

"Ο μοναχικός", λοιπόν, αυτό το φιλοσοφικό, υπαρξιακό , πολιτικό, ποιητικό και τραγικά επίκαιρο μυθιστόρημα του Ιονέσκο, εδώ και περίπου ένα χρόνο έχει επανακυκλοφορήσει από τις εκλεκτές εκδόσεις Κυψέλη του αεικίνητου Νίκου Βεργέτη, (με το ελκυστικό, ομιχλώδες  τοπίο στο εξώφυλλο από μια  εμπνευσμένη φωτογραφία του γνωστού Γιώργου Θωμόπουλου, της Πολιτείας) εκδόσεις που με συνέπεια, ήθος και ψυχή μας χαρίζουν/ μας υπενθυμίζουν λογοτεχνικά κείμενα πρώτης γραμμής.

Ο ανώνυμος αφηγητής, "ο μοναχικός", είναι ένας ήρωας αντιήρωας που βιώνει το δράμα της ανίας μιας άνευ ουσίας ζωής. Ανώνυμος, σε χρόνο άχρονο, σε χώρο αφηρημένο, ο πρωταγωνιστής ζει και δεν ζει, με τις σκέψεις του και τα λεγόμενά του να μην γίνονται εύκολα αντιληπτά από τους άλλους.
 

Σαν να ξεπηδά από σελίδες κλασικών έργων, ως συνέχεια και ως θολό, ραγισμένο κατοπτρισμό των ηρώων από το "Υπόγειο" του Ντοστογιέφσκι, από τη "Ναυτία" του Σαρτρ, από τη "Μεταμόρφωση" του Κάφκα, από τον "Ξένο" του Καμύ, που όμως εδώ πλάθεται και παίρνει πνοή από την πένα και την μεγαλοφυΐα του Ιονέσκο. Είναι ένας άντρας λίγο πριν τα 40, υπάλληλος σε μια επιχείρηση, ήδη κουρασμένος από τη ματαιότητα του ζην, που νιώθει την ανάγκη να αποσυρθεί από την κούρσα, αλλά πόσο εύκολα μπορεί να αποσυρθεί από την κούρσα ένας μισθωτός υπάλληλος όχι πια πολύ νέος για να κυνηγήσει νέες ευκαιρίες, σε μια εποχή όπου απουσιάζουν η δράση και η ελευθερία κινήσεων μέσα στην αδιάλειπτη παρουσία κανόνων, καθωσπρεπισμού, κοινωνικών επιταγών, εντολών, συγκατάβασης και ανάγκης, όπου οι υφιστάμενοι -κουρδισμένοι, μπουχτισμένοι, ήδη με ίχνη κλονισμένης ψυχικής υγείας - εκτελούν μηχανικά και στωικά τις διαταγές των προϊσταμένων τους.
 

Όμως ο ήρωας του Ιονέσκο έχει την τύχη με το μέρος του. Μια απρόσμενη κληρονομιά περνάει στα χέρια του και του δίνει την δυνατότητα να παραιτηθεί από τη δουλειά του. Αποχαιρετά συναδέλφους και, ανάμεσά τους, τη Λισιέν, την τελευταία γυναίκα με την οποία είχε συνάψει ερωτική σχέση και η οποία τον εγκατέλειψε για χάρη ενός πιο δυναμικού και γοητευτικού άντρα.
 

Φεύγει από το -γεμάτο βιβλία- δωμάτιο του μικρού ξενοδοχείου όπου για χρόνια διέμενε και, με τα χρήματα της κληρονομιάς, αγοράζει ένα διαμέρισμα στον τρίτο όροφο μιας πολυκατοικίας σε προάστιο του Παρισιού. (Ο τρίτος όροφος με θέα την πολύβουη κεντρική λεωφόρο θα γίνει σταδιακά το "Υπόγειο" του πρωταγωνιστή).

Ελεύθερος από τα δεσμά της εργασίας και των ωραρίων και οικονομικά ανεξάρτητος, άρα με άφθονο χρόνο και χρήμα που θα του προσέφεραν, βάσει λογικής, ευζωία, ταξίδια και νέες απολαύσεις, ο ήρωας - αφηγητής χτίζει ένα προσωπικό σύμπαν μέσα στο γενικό σύμπαν, μια προσωπική φυλακή μέσα στην μεγάλη και συλλογική.
 

Ακολουθεί την ίδια καθημερινή ρουτίνα, βγαίνει από το διαμέρισμά του για περιπάτους κοντινών αποστάσεων, περιπλανιέται δίχως σκοπό σε προκαθορισμένη χιλιομετρική απόσταση, επισκέπτεται πάντα το ίδιο εστιατόριο για να φάει και να πιει.
 

Οι ορίζοντές του που, όπως θα ήταν αναμενόμενο, θα έπρεπε να διευρυνθούν τελικά στενεύουν επικίνδυνα. Δεν πηγαίνει πια στον κινηματογράφο όπως παλιότερα, αποφεύγει να συναναστρέφεται πρώην συναδέλφους του, μια ακόμα ερωτική του αποτυχία τον κάνει ακόμα πιο εσωστρεφή και μοναχικό.
 

Γίνεται θεατής των πραγμάτων, περιγράφει ουδέτερα και αποστασιοποιημένα τα όσα συμβαίνουν γύρω του εν μέσω ενός πολέμου που ξεσπάει.
 

Πίνει, θυμάται, λησμονεί, στοχάζεται και αναστοχάζεται, κάνει απολογισμούς ζωής για όσα δεν κατάφερε, περιτριγυρισμένος από τον κόσμο αλλά όχι μέσα στον κόσμο, "αρρωσταίνει" από τη ναυτία του κενού και του υπερπλήρους, έρχεται αντιμέτωπος με τον φόβο του θανάτου, με τις ήττες του, με την μετριότητά του. Ξέρει πως υπάρχει γιατί κι ο κόσμος υπάρχει αλλά αδυνατεί να αντιμετωπίσει την πολυπλοκότητά του.
 

Βλέπει οράματα, έχει παραισθήσεις, συμμετέχει -όντας ουσιαστικά απών - στα όσα λαμβάνουν χώρα στους δρόμους, σε έναν εμφύλιο πόλεμο που ξεσπά -ή ξέσπασε πριν χρόνια-, στις λεωφόρους των επαναστάσεων, των αναταραχών εκεί όπου οι άνθρωποι σκοτώνουν και σκοτώνονται προκαλώντας τον θάνατό τους.

Δεν είναι ηλικιακά μικρός ούτε μεγάλος, είναι σχολαστικός και διαρκώς ανήσυχος, είναι κυνικός και, την ίδια στιγμή, ευαίσθητος και τρυφερός. Πίνει πολύ, για να ξεχάσει όσα θυμάται. Απόκεντρος μες στο πλήθος της μεγαλούπολης, ταλανίζεται από έναν καταρράκτη συλλογισμών, παρατηρεί, κάνει ενδοσκόπηση, αναλύει και αυτοαναλύεται, προσπαθεί να ανακαλύψει τα κίνητρα που ενεργοποιούν τη ζωή, τον έρωτα, τον κάθε πόλεμο, το σύστημα, την εργασία, την απάτη, την αυταπάτη, τη διάθεση για κάθε νέα αρχή μετά από κάθε τέλος, την ασφυκτική θλίψη των κυριακάτικων δειλινών.
 

Είναι ένας κομπάρσος στον μεγάλο, παράλογο ανθρώπινο θίασο και κουβαλά εντός του ολόκληρη την υπαρξιακή αγωνία της ανθρώπινης φύσης.

Βαδίζοντας, φτάνει στον τοίχο του κόσμου. Και μένει εκεί. Ολομόναχος. Με απροσδιόριστες, χαμένες επιθυμίες να ψάχνει να βρει τι του λείπει / τι του έλειπε, κι αυτό που του λείπει / του έλειπε είναι ότι ποτέ δεν έμαθε όσα ήθελε να μάθει γιατί ένιωθε πάντοτε ότι δεν ήταν άξιος να μάθει.
 

Μετράει τα χρώματα γύρω του, κάνει βουτιές μια στο απόλυτο σκοτάδι και μια  στο εκτυφλωτικό φως, δηλώνει γνώση και άγνοια, είναι ελεύθερος φυλακισμένος, μονολογεί και συνομιλεί, ονειροπολεί κι ονειρεύεται, βλέπει όσα οι άλλοι δεν βλέπουν. Πίσω απ' τον τοίχο, ασφαλής, μακριά από το βάραθρο και το κενό που το αγκαλιάζει.
 

Σε μια απρόσκοπτης ροής πρωτοπρόσωπη, συγκλονιστική αφήγηση που τσακίζει κόκαλα!

Κι εκεί, στο σκοτάδι του τοίχου, του  φανερώνεται απ' το παράθυρο ένα ολάνθιστο, κατάλευκο δέντρο κι όλος ο κόσμος μεμιάς γίνεται μπαξές, κήπος, ένα απέραντο λιβάδι με μια σκάλα ασημένια που οδηγεί προς το φως.
 

Κι ένα φως που ο Μοναχικός φοράει κατάσαρκα.

Η Σοφία Αυγερινού υπογράφει μια άριστη, υποδειγματική μετάφραση κι ένα εξαιρετικό επίμετρο σε ένα ιλιγγιώδες αφήγημα, σε έναν χείμαρρο ψυχής και συνειδητότητας όπου ήρωας, συγγραφέας και αναγνώστης γίνονται Ένα.

 

 

Εκδόσεις Κυψέλη

Μαξ Μπλέχερ, Επουλωμένες καρδιές

 

Λογοτεχνία που δεν γερνά, που φοράει τα καλά της, ξεχωρίζει, αστράφτει και ρίχνει φως στις μοναχικές ώρες της ανάγνωσης, οι "Επουλωμένες καρδιές" γράφτηκαν το 1937, ένα χρόνο μετά το "Περιστατικά στο εγγύς εξωπραγματικό", έργο με το οποίο οι εκδόσεις Loggia - που κρατάνε ψηλά τη σημαία της ποιότητας και της φροντίδας στις προτάσεις τους προς το αναγνωστικό κοινό - μας σύστησαν τον σπουδαίο Ρουμάνο συγγραφέα Μαξ Μπλέχερ του οποίου το ύφος συγκρίθηκε με του Κάφκα.

Προσβεβλημένος από την τρομερή νόσο του Ποτ, σχεδόν μόνιμος κάτοικος σανατορίων, ο Μπλέχερ μετέτρεψε τον πόνο και τη σωματική του ταλαιπωρία σε δημιουργία, με τη γραφή ως γιατρικό και νίκη έναντι της προσωπικής του τραγωδίας. Η ημερολογιακή καταγραφή του μικρόκοσμου των νοσηλευτικών ιδρυμάτων και της διαμονής του σε αυτά αποτελούν τον βασικό κορμό της εργογραφίας του. Πρώτο μέρος μιας μυθιστορηματικής τριλογίας, τα "Περιστατικά", μυθιστόρημα πικρής πονεμένης ενηλικίωσης. Δεύτερο μέρος, - που κυκλοφόρησε στα ελληνικά πολύ πρόσφατα - οι "Επουλωμένες καρδιές", όπου εδώ, ο Εμμανουήλ, ο εύθραυστος ήρωας - alter ego του Μπλέχερ, βρίσκεται στη Γαλλία ως σπουδαστής Χημείας, πάσχει από φυματίωση των οστών και προκειμένου να θεραπευτεί, μεταβαίνει στο σανατόριο της παραθαλάσσιας περιοχής Μπερκ στα βόρεια της χώρας. Εκεί, ανάμεσα σε ασθενείς ντυμένους τον γύψο που κυκλοφορούν με ειδικά αμαξίδια, ο Εμμανουήλ συναντά το συναίσθημα, το λογικό, το αλλόκοτο και το ανθρώπινο. Υποφέροντας από την ασθένειά του, κάνει σκέψεις για τη ζωή και τη ζωή του από ΄δω και πέρα, γνωρίζει ανθρώπους που εξακολουθούν να παραμένουν στο σανατόριο αφότου έχει ολοκληρωθεί ουσιαστικά η θεραπεία τους αποφεύγοντας την επιστροφή σε μια κοινωνία που θα τους θεωρεί πάντα ασθενείς. Συναντά την Σολάνζ την οποία ερωτεύεται ενώ το σώμα του "ξυπνά" φυλακισμένο στον γύψο, φλέγεται από πόθο και έξαψη που σύντομα θα δώσουν σκυτάλη στην οδύνη και στη θλίψη, για να ξεκινήσει έπειτα ένας πόλεμος μεταλλασσόμενων συναισθημάτων, παραίτησης, συνειδητοποίησης και ελευθερίας.

Ο θάνατος έρχεται χωρίς διακρίσεις και ερωτήσεις όπως ένας θυελλώδης άνεμος που φέρνει ακατάπαυστες βροχές, έρχονται τα πρώτα Χριστούγεννα του Εμμανουήλ σε ένα τέτοιο περιβάλλον - οικείο και ανοίκειο μαζί - μεταξύ έρωτα, θλίψης, κόσμου και ζωής που κινείται εντός και εκτός των τειχών του σανατορίου. Μια μικρογραφία της κοινωνίας η κοινωνία του νοσηλευτικού ιδρύματος στο Μπερκ με τις μικρές καθημερινές χαρές και λύπες, τη λογική και το παράλογο, τις καταιγίδες και τις λιακάδες, τον έρωτα που σαν φωτιά φουντώνει, σαρώνει και σβήνει, την αίσθηση της μοναξιάς σαν απαγορευμένος γλυκός καρπός στα χείλη, τις ανθρώπινες σχέσεις σαν θάλασσα που δεν καταλαγιάζει, τα λευκά όνειρα και τους μαύρους εφιάλτες, τον παροξυσμό αναμνήσεων και κρίσεων, το αίμα που ρέει με ένα άγγιγμα και που παγώνει με ένα βλέμμα κι έναν αποχωρισμό.

Ο Εμμανουήλ φεύγει για λίγο από το σανατόριο εξουθενωμένος από τη νοσηρή ατμόσφαιρα και πνιγμένος από τον καπνό της σχέσης του με τη Σολάνζ, φιλοξενείται σε μια βίλα της περιοχής, επιστρέφει ξανά για να ξαναφύγει για την Ελβετία συνεχίζοντας τη θεραπεία του.

Ένα αριστουργηματικό μυθιστόρημα, οι "Επουλωμένες καρδιές" - συνέχεια των αριστουργηματικών "Περιστατικών" - που πονάει και καταπραΰνει τον αναγνώστη, που ακτινοβολεί ομορφιά ζωής βασανισμένης και ισορροπεί αριστοτεχνικά μεταξύ ωμού ρεαλισμού, υπερρεαλισμού και εξπρεσιονισμού, ψευδαίσθησης και αλήθειας. Γραμμένο από τον Μπλέχερ σε πολύ νεαρή ηλικία, αυτό το κείμενο - θαύμα αναβλύζει αισθαντικότητα, λυρισμό και σκληρότητα. Με γραφή απόλυτα σωματική, - με το σώμα να βυθίζεται στην άβυσσο - υποβλητική, διαπεραστική, φλεγόμενη, με μια πένα σαν νύχι που σκάβει κάτω απ΄το χώμα της απόγνωσης, της μούχλας και του φωτός , χωρίς ίχνος μελοδραματισμού, με πινελιές χιούμορ, φαντασίας, ολόπικρης αλήθειας και εμπειρικής πραγματικότητας, έχουμε στα χέρια μας ένα κορυφαίο δείγμα της ρουμανικής πεζογραφίας του Μεσοπολέμου για το τραγελαφικό των ανθρώπινων πραγμάτων, για τη ζωή που συμπορεύεται με το θάνατο σε κοινό άρμα μάχης, για τις καρδιές που επουλώνονται προσωρινά μέχρι ο χρόνος να φανερώσει κάποτε τις ανεπούλωτες κρυφές πληγές τους, για το λίγο του κόσμου, το λίγο του εαυτού.

 

Ο Βίκτωρας Ιβάνοβιτς (μεταφραστής και στα "Περιστατικά") στο επίμετρο και στην εξαίρετη μετάφραση, με την οποία ανέδειξε ολόκληρο τον πλούτο της γλώσσας του Μπλέχερ αποτυπώνοντας ανάσες, παύσεις, ρωγμές, σωματικό και ψυχικό πόνο και ίχνη συσπάσεων. Αναμένουμε και το τρίτο μέρος αυτής της συνταρακτικής τριλογίας που η σπουδαιότητά της πρέπει να διαδοθεί / ανακαλυφθεί / αναλυθεί / αποκωδικοποιηθεί και το άστρο της να φεγγοβολά εσαεί στο σύμπαν της παγκόσμιας πεζογραφίας.

 

 

Εκδόσεις Loggia

Μαξ Μπλέχερ, Περιστατικά στο εγγύς εξωπραγματικό

 

Ένας τόσο σύντομος βίος, ο βίος του Μαξ Μπλέχερ, και το έργο του περιορισμένο σε έκταση αλλά τόσο σπουδαίο.  Στα 19 του αρρώστησε από τη νόσο του Ποτ (φυματίωση των οστών) και ως το τέλος της ζωής του, στα 29 του, περιερχόταν κατάκοιτος και εύθραυστος τα σανατόρια. Οι σωματικοί και ψυχικοί πόνοι ήταν αβάσταχτοι, ανυπόφοροι και η γραφή ήταν ένα είδος γιατρικού για αυτόν τον κορυφαίο Ρουμανοεβραίο συγγραφέα της ρουμανικής πεζογραφίας του Μεσοπολέμου.
 

Τα Περιστατικά στο εγγύς εξωπραγματικό, εσωτερικά και εξωτερικά, αποτελούν ένα μείγμα μυθιστορήματος, ημερολογίου δίχως ημερομηνία και κειμένου φιλοσοφικών στοχασμών για τον άνθρωπο, τον έρωτα, τη ζωή, τον θάνατο, το παράλογο της ύπαρξης και τις διαψεύσεις.

Κείμενο αυτοβιογραφικό, ονειρικό και ρεαλιστικό, γεμάτο εποχές, αρώματα και εικόνες: ανθισμένα δέντρα, καλοκαιρινή ζάλη, παγωνιά σε σπίτια και ψυχές, φύλλα ξερά και λάσπες.

Τα παιδικά και εφηβικά χρόνια του Μπλέχερ στροβιλίζονται στο χρόνο, κάτω απ' τη βροχή, σε δρόμους και στη γη. Τα πρώτα ερωτικά σκιρτήματα και το ξύπνημα του σώματος και των αισθήσεων. Ένα παραλήρημα σχεδόν μόνιμο, μια κατάσταση ασθενούς μέθης που συγχέει πραγματικότητα και φαντασία. Ένα φιλντισένιο κεφάλι, που διαλύεται στους εφιάλτες τις νύχτες του πυρετού, γίνεται προάγγελος θανάτου. Το φθινόπωρο με τα αχνισμένα πρωινά του και τον κοκκινωπό ήλιο, τα αντικείμενα που παίρνουν άλλη όψη μπροστά στα μάτια του ταλαιπωρημένου αγοριού.

Υγρασία, βροχή, λάσπη: η φύση η ανθρώπινη και η επιστροφή κάτω από το έδαφος.

Ρεαλισμός και υπερρεαλισμός συνυφαίνονται σε τούτο το πανάκριβο σαν διαμάντι κείμενο, που γράφτηκε υπό την ένταση της ασθένειας του Μπλέχερ και τα εσωτερικά του αθόρυβα Ρίχτερ, στην ηλικία των 25!  Οι περιγραφές του για την αποσύνθεση του ανθρώπινου σώματος είναι αριστουργηματικές, όπως και οι παρομοιώσεις που χρησιμοποιεί, για να κάνει τα ασήμαντα σημαντικά που αιφνιδιάζουν και συγκινούν.

Κορυφαίο έργο της παγκόσμιας λογοτεχνίας, πρώτη φορά μεταφρασμένο στα ελληνικά, χάρη στην ύπαρξη των εξαίρετων νεοσύστατων εκδόσεων Loggia, που ήρθαν για να αφήσουν το δικό τους ισχυρό αποτύπωμα στον εκδοτικό χάρτη.

Αριστουργηματική πρόζα μικρής έκτασης, σπάνιας ομορφιάς και αισθητικής στα χέρια μας και στην καρδιά μας, σαν θησαυρός που αστράφτει σε σκοτεινό κελάρι.

Αριστοτεχνική η μετάφραση από τα ρουμανικά του  Βίκτορα Ιβάνοβιτς, ειδικού σε θέματα ρουμανικού πολιτισμού. Σημαντικότατη η συμβολή του Κώστα Βραχνού στο επίμετρο.

Εκδόσεις Loggia