Αργύρης Παλούκας, Τελευταίο σκοτάδι

Με τέσσερα ποιητικά βιβλία στο ενεργητικό του - για το ένα εκ των οποίων, "Θέλω το σώμα μου πίσω", εκδόσεις Μεταίχμιο, 2011, τιμήθηκε με το Πρώτο Βραβείο Καλύτερου Νέου Ποιητή από το Συμπόσιο Ποίησης, με μια εξαιρετική επιμέλεια της ανθολογίας "Αγάπη σαν ακολασία" (εκδόσεις Κριτική, 2016) η οποία περιλαμβάνει αποσπάσματα της πεζογραφίας του Γιώργου Χειμωνά, ο Αργύρης Παλούκας μόλις επέστρεψε στα εκδοτικά πράγματα με την πέμπτη του ποιητική συλλογή "Τελευταίο σκοτάδι". Φύσει και θέσει ποιητής, ανήκει στη νεότερη ξεχωριστή γενιά των δημιουργών και με τον ποιητικό του λόγο, τις ανάσες του, τις λέξεις του που υπαινίσσονται περισσότερα απ΄ όσα λένε, την αρχή ενός στεναγμού και το τέλος μιας προσευχής, χωρίς αμφιβολία, αφήνει δυνατό αποτύπωμα στην καρδιά του αναγνώστη και του ανοίγει παράθυρο με θέα σε ένα μικρόκοσμο με εικόνες, αντικείμενα και συναισθήματα που συχνά αγνοούμε.

 

Το "Τελευταίο σκοτάδι" μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κριτική και τα εικοσιπέντε έξοχα μικρής έκτασης - συχνά της μιας ανάσας - ποιήματα αποτελούν υφάδια μιας σημαίας που κυματίζει υπερήφανα, ελεύθερα, άφοβα στο σύγχρονο εκδοτικό τοπίο. Λιγότερο ελλειπτικό σε σχέση με το προηγούμενο - εξίσου θαυμάσιο - έργο του Παλούκα "Άνθρωποι που γελάνε", (Κριτική, 2018), το "Τελευταίο σκοτάδι" είναι ένα βήμα πιο κοντά στο φως, με υπέροχα δυνατό το χνάρι του, με λόγο απλό, εύστοχο, γήινο, άμεσο, χωρίς περιττά στολίδια και τερτίπια, χωρίς ίχνος εντυπωσιασμού. Έρχεται ήσυχα να μας υπενθυμίσει εκείνα που θεωρούμε μικρά κι ασήμαντα και τους δίνει τη διάσταση που τους πρέπει, να μας δείξει υπό άλλο πρίσμα όλα εκείνα που ξεχνάμε ή προσποιούμαστε ότι ξεχνάμε γυρεύοντας την επιφάνεια των πραγμάτων και χάνοντας την ουσία τους, μέσα στον ανελέητο βομβαρδισμό πληροφοριών, των αστραπιαίων εικόνων, της επίπλαστης ευδαιμονίας, των ρηχών σχέσεων, της λήθης, των βαρύγδουπων δηλώσεων και της υπερβολής.

Η ποίηση του Παλούκα είναι ένα καταφύγιο όπως ακριβώς οφείλει να είναι η ποίηση. Και στο "Τελευταίο σκοτάδι" αυτό ακριβώς συναντάμε: καταφύγιο, ποίηση υψηλή και γαλήνια που έχει σοβαρό λόγο ύπαρξης, έκδοσης, μετάδοσης και μοιράσματος.

 

Εδώ "ο αέρας αλλιώς τα λέει". Εδώ, "ο φόβος περπατάει μόνος του τα βράδια", εδώ, η μητέρα - φιγούρα αγαπημένη - "ζυμώνει όσα η ζωή μας αρνείται". Εδώ, ο ποιητής αψηφά το σκοτάδι, ζει κι αποδέχεται τη ζωή όπως είναι με τ' αγγίγματα και τις σουγιαδιές της, με τις στιγμές και τ΄ αστεία που παλιώνουν και τελειώνουν. Εδώ, ο ληστής ζητά απομαγνητοφώνηση μιας παλιάς κασέτας να ξεχυθεί απ' την ταινία της η πατρική μορφή, να αναδυθούν οι μυρωδιές της άνοιξης και τα λόγια που έσπασαν με κρότο. Εδώ, οι υποσχέσεις ανασταίνονται, εδώ η θάλασσα και πάντα η θάλασσα, το χρώμα που παίρνει ο ορίζοντας απέναντι απ΄ το δρόμο της ενηλικίωσης, ο γκρεμός με τα βουνά τριγύρω και το φιλί της αθανασίας. Εδώ ο σβέρκος που πάνω του δύουν ο ιδρώτας κι η υπομονή, εδώ του ανθρώπου το ανάστημα κι οι φλέβες των ποδιών του, εδώ τα βράδια - φωτιά της παραδοχής, ο χειμώνας και το καλοκαίρι που αγκαλιάζονται, εναλλάσσονται, καίγονται και καίνε. Εδώ τα μικρά ακριβά συναισθήματα.

Το "Τελευταίο σκοτάδι" παίζει κρυφτό με τον χρόνο που κυλάει ορμητικά και κατευναστικά μαζί και φέρνει εκείνο το κοίταγμα της επιβεβαίωσης προς το γαλάζιο, το φιλί με την επίγευση αίματος στον ουρανίσκο και στα χείλη, οι μικρές ρωγμές των υποσχέσεων.

Λέξεις - χαϊδέματα του φωτός και του ανέμου, εικόνες η μια δίπλα ή απέναντι στην άλλη αντανακλούν την αλήθεια τους και την απλότητά τους. Εδώ, άνθρωποι, τόποι κι αισθήματα μεταλαβαίνουν ζωή αληθινή, σιωπή αγιασμένη, νερό θαλασσινό, άρωμα λουλουδιών, μνήμη άσβεστη κι όλα αυτά μαζί χτίζουν το οικοδόμημα της ποίησης του Αργύρη Παλούκα πλάι στη θάλασσα, μπροστά στην ηχώ της, με τ' άνθη του χειμώνα να στήνουν γιορτή στο πρώτο ξύπνημα της άνοιξης, με το τραγούδισμα και τον θρήνο του αέρα, με ανθρώπινα πάθη κι ερωτήματα, με αγάπες που άνθισαν και μαράθηκαν στο πέρασμα του καιρού, με σκαλοπάτια που πατήθηκαν, αγαπήθηκαν κι ωρίμασαν από βήματα και φιλιά.

Ο Αργύρης Παλούκας αποδεικνύει ξανά - τόσο απλά, αθόρυβα και γλυκόπικρα - πόσο σπουδαίος ποιητής είναι, με πόση ευλάβεια σκύβει πάνω από τις λέξεις του και τους δίνει σχήμα και πνοή και τις αφήνει έπειτα να αιωρούνται μέσα στ΄ αρώματα και στους ήχους της φύσης. Το "Τελευταίο σκοτάδι" αποκαλύπτει πόσο φως υπάρχει κρυμμένο εντός του, φανερώνει πώς τ' ανθρώπινα και καθημερινά γίνονται ποιήματα - οχήματα διαφυγής από τα δήθεν μεγάλα και σημαντικά και τα παράλογα της εποχής μας.

Ταξίδι σε θάλασσα ακύμαντη με καράβι το "Τελευταίο σκοτάδι" κι επιβιβαστήκαμε έχοντας στις αποσκευές μας " ό,τι μας έμεινε": η ομορφιά των στιγμών, όσο κρατάνε. Η ομορφιά της ποίησης του Παλούκα που μας συγκινεί, μας σαγηνεύει, μας ψιθυρίζει, μας προσκαλεί σε μια περιπλάνηση στις ζωές μας και σε όσα αφήνουν πίσω.

 

 

Εκδόσεις Κριτική

Joseph Roth, Ο τυφλός καθρέφτης

 

Ανάμεσα στο σπουδαίο, εκτεταμένο και πολυποίκιλο έργο του κορυφαίου Αυστριακού συγγραφέα Γιόζεφ Ροτ - έργο που τα τελευταία χρόνια διαβάζουμε σε προσεγμένες μεταφράσεις στη γλώσσα μας -, "Ο τυφλός καθρέφτης", μικρής έκτασης, θαυμαστής δομής, που ανήκει στα πρώιμα κείμενα του διανοητή και λογοτέχνη, μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κριτική σε αυτόν τον καλαίσθητο τόμο και "συγκατοικεί" με τη νουβέλα "Απρίλης - Μια ιστορία αγάπης". Δυο υποδειγματικές νουβέλες των νεανικών χρόνων του Ροτ - δημοσιεύτηκαν το 1925 μετά το περίφημο "Ο ιστός της αράχνης" του 1923 - που αναδεικνύουν το χάρισμά του να φιλοτεχνεί με τα πιο ζεστά χρώματα της παλέτας του ανθρώπινα πορτρέτα καθώς και τοπία και την ιστορία μιας πόλης, μιας επαρχίας ή μιας χώρας. Πορτρέτα ανθρώπων μοναχικών, σχεδόν περιθωριακών, που ζουν, κινούνται και ονειρεύονται ή βουλιάζουν σε ένα πικρό σκοτεινό περιβάλλον κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.
 

Ο κριτικός λογοτεχνίας James Wood είχε δηλώσει για τον Ροτ: "Ίσως να μην υπάρχει άλλος σύγχρονος συγγραφέας που να συνδυάζει με μεγαλύτερη μαεστρία τον μυθιστορηματικό και τον ποιητικό λόγο, τον εύρωστο άφθαρτο ρεαλισμό με δυνατές αναλαμπές μεταφοράς και παρομοίωσης." .Και αυτό αποδεικνύεται έμπρακτα και στις δυο νουβέλες "Ο τυφλός καθρέφτης" και "Απρίλης" όπου η καθημερινή ζωή των χαρακτήρων, οι πόθοι, οι προσδοκίες, οι ματαιώσεις, οι αγώνες και οι τραγωδίες τους περιγράφονται με σπαρακτικό λυρισμό και ρεαλισμό ταυτόχρονα, με ειρωνεία και σοβαρότητα και εναλλαγές δράματος και υπογείου χιούμορ. Χωρίς να διαθέτουν τη μεγαλοπρέπεια, την ωριμότητα και τον επικό χαρακτήρα των κατοπινών έργων του Ροτ τα οποία και τον κατέταξαν στο βάθρο με τους σπουδαιότερους πεζογράφους του 20ου αιώνα, δεν στερούνται μεστότητας, ζεστασιάς και λαμπερής ποιητικότητας που φωτίζουν τη σκοτεινή και παγωμένη ατμόσφαιρα του μικρόκοσμου των ηρώων.

"Ο τυφλός καθρέφτης" είναι μια τρυφερή σπαραξικάρδια ιστορία ενηλικίωσης με πρωταγωνίστρια την έφηβη Φίνι, που ονειρεύεται και παρατηρεί τον κόσμο γύρω της και τον ανάστατο κόσμο μέσα της. Βιώνει με τρόμο την πρώτη της περίοδο, τα πρώτα ξυπνήματα της σάρκας και έρχεται αντιμέτωπη με μικρές και μεγάλες παγίδες. Με εναλλαγές από το τρίτο πρόσωπο ενικού αριθμού σε πρώτο πληθυντικό, ο Ροτ με αξιοθαύμαστη επιδεξιότητα χτίζει λέξη λέξη της ανάσες και τα αβέβαια βήματα της ηρωίδας του στον έρωτα. Με ελεγειακή τρυφερότητα παρατηρεί  την αγωνία της να κερδίσει μια θέση στον κόσμο, να υποδέχεται την επιστροφή του πατέρα της από τον πόλεμο, να βαδίζει πλάι του. Η Φίνι αντικρίζει τις παρουσίες και τις απουσίες του έρωτα, αφουγκράζεται τη μουσική του "που περιέχει τους ήχους όλου του κόσμου", αμφιταλαντεύεται στο πριν, στο τώρα, στο μετά. Φοράει νούφαρα στα μαλλιά και ανεβαίνει τα σκαλοπάτια προς τα σύννεφα. Έρημη, αθώα, ένοχη.
 

"Ο Απρίλης" είναι το χρονικό μιας αγάπης, είναι μια ιστορία που γράφτηκε για ένα μονάχα βλέμμα, είναι ένα ποίημα για προσδοκίες ανεκπλήρωτες και για τον παλιό κόσμο που δεν χωράει στον καινούργιο. Ο ήρωας του "Απρίλη" είναι ένας μοναχικός άντρας που φτάνει σε μια επαρχιακή πόλη μια απριλιάτικη νύχτα. Οι άνθρωποι γύρω του κουβαλούν πεπρωμένα ή είναι οι ίδιοι πεπρωμένα: ο ταχυδρόμος, ο πανδοχέας, ο επίσκοπος, ο αμαξάς, η Άννα - που ο ήρωας ερωτεύεται - , ο υπάλληλος του σιδηροδρόμου, ο σερβιτόρος Ίγκνατς, το φάντασμα του παλιού φίλου Άμπελ και "το κορίτσι στο παράθυρο" που αστράφτει από ομορφιά, που χαμογελά και που ανάβει φλόγα στην καρδιά και στο νου του αφηγητή. Ώσπου να φτάσει η 28η  Μαΐου και η αναβλητικότητα θα γίνει φυγή κι ένα τελευταίο βλέμμα φανερώνει τη ζωή που τρέχει και τραντάζεται πάνω στις ράγες.
 

Ο Γιώργος Δεπάστας, εμπειρότατος και με μακρά θητεία στη μετάφραση εμβληματικών έργων της παγκόσμιας δραματουργίας, παρέδωσε στα δυο μυθιστορήματα μικρού μήκους του Ροτ μια υποδειγματική μετάφραση, φωτίζοντας την ποίηση των λέξεων, των εικόνων και της υπνωτιστικής γοητείας της γλώσσας του.

 

 

Εκδόσεις  Κριτική

Thomas Bernhard, Βαδίζοντας

 

Ο ανώνυμος αφηγητής αυτής της σπουδαίας νουβέλας περπατούσε με τον φίλο του, Όλερ, μόνο τις Τετάρτες ενώ τώρα, τώρα που ο κοινός τους φίλος Κάρερ οδηγήθηκε στην παράνοια και βρίσκεται έγκλειστος στο ψυχιατρείο του Στάινχοφ, ο αφηγητής βαδίζει παρέα με τον Όλερ και τις Δευτέρες. Άλλοτε προς τα δυτικά κι άλλοτε προς τα ανατολικά, άλλοτε πιο αργά κι άλλοτε πιο γρήγορα, οι δυο τους, βαδίζοντας, συζητούν για διάφορα θέματα και πάντα καταλήγουν να μιλούν για τον Κάρερ που, κι εκείνος, παλιότερα, βαδίζοντας, συζητούσε ενώ παρατηρούσε τα πάντα γύρω του και και κυρίως τους ανθρώπους που πηγαινοέρχονται στο κέντρο της πόλης, πάντα ίδιοι, με τις ίδιες κινήσεις, τα ίδια βλέμματα, τα ίδια μισοκρυμμένα ψέματα,τις ίδιες μισοειπωμένες αλήθειες, τις πικρές παραδοχές, τους ίδιους σταυρούς στην πλάτη, τα ίδια πάθη και δράματα.

Βαδίζοντας στην Κλοστερνοϊμπουργκερστράσε, οι άνθρωποι συναντούν την αθλιότητά τους, την κοιτούν κατάματα κι ύστερα της γυρίζουν πλάτη για να συνεχίσουν την προσπάθεια στη ζωή που λέγεται ζωή.
 

Κανείς δε μπορεί να φύγει από την Κλοστερνοϊμπουργκερστράσε γιατί αφού δεν έφυγαν νωρίς, είναι πολύ αργά για να φύγουν και αναρωτιούνται γιατί δεν μπόρεσαν να φύγουν την κατάλληλη στιγμή, σύμφωνα με τον Κάρερ.  Ο δρόμος της Κλοστερνοϊμπουργκερστράσε είναι γερασμένος, κουρασμένος, παραιτημένος, ήσυχος σαν σφραγισμένος τάφος, κατά τον Κάρερ, και όλα είναι ανυπόφορα και είναι τέχνη να υποφέρει κανείς το ανυπόφορο και να επιβιώνει απέναντι στα γεγονότα.
 

Βαδίζοντας, με την Ιστορία στο φόντο σε αλληλουχία θολωμένων πλάνων, ο Όλερ μιλά μέσω φράσεων και συλλογισμών του Κάρερ για τον Κάρερ, για την ανθρώπινη σκέψη, για την απουσία της νόησης, για το έγκλημα να φέρνει κανείς ένα παιδί στον κόσμο, για τις συνέπειες του μακρινού ταξιδιού των σκέψεων, για την παραφροσύνη της Ιστορίας, για την αυτοκτονία του χημικού Χολενστάινερ και την επίδρασή της στον ευαίσθητο ψυχισμό του Κάρερ, για την αδιαφορία της πολιτείας προς τους ιδιοφυείς, για την επανάληψη συμπεριφορών, για τη σχέση μεταξύ βαδίσματος και σκέψης,  για την κατάρρευση του Κάρερ μέσα σε ένα κατάστημα ρούχων, για εκείνους που περπατούν αργά και σκέφτονται ταχύτατα και για εκείνους που περπατούν ταχύτατα και σκέφτονται αργά, για τα ανθρώπινα κεφάλια που αδειάζουν το περιεχόμενό τους όπου βρουν και προκαλούν δυσωδία και παράνοια στον κόσμο.
 

Με τη χρήση της επανάληψης, των παραλληλισμών και της διεισδυτικής εσωτερικής θέασης στα ανθρώπινα πράγματα, ο Τόμας Μπέρνχαρντ, αυτός ο εξέχων Αυστριακός πεζογράφος, ποιητής και θεατρικός συγγραφέας, με το τόσο χαρακτηριστικό του ύφος και με το τόσο έντονο αποτύπωμά του στη γερμανική πεζογραφία, με την ίδια φωνή να αφηγείται σχεδόν την ίδια ιστορία από διαφορετική οπτική γωνία σε κάθε του έργο, φανατικός παρατηρητής και ανατόμος ακριβείας των ανθρώπων, διαθέτει γραφή που αποκαλύπτει τη ροή του αίματός τους, τον παλμό της καρδιάς τους, το μπερδεμένο κουβάρι της σκέψης τους. Οι ήρωες του Μπέρνχαρντ είναι εμμονικοί, συγκρούονται με τον κόσμο και την αλήθεια και ο εαυτός τους τελικά τους συντρίβει.
 

Η έντονη τάση κριτικής, η παραληρηματική κυνική αφήγηση, η ανάλυση και η αυτοανάλυση, η κοινωνική απομόνωση, η τραγωδία της ύπαρξης και ο θάνατος είναι τα κυρίαρχα στοιχεία του "Βαδίζοντας" καθώς και τα βασικά θέματα με τα οποία ο Μπέρνχαρντ καταπιάστηκε στο σύνολο του έργου του.  Μετά τη συλλογή διηγημάτων "Πρόζα" και τα θεατρικά έργα "Πλατεία ηρώων" και "Ρίττερ, Ντένε. Φος", οι εκδόσεις Κριτική μόλις εξέδωσαν αυτή τη συγκλονιστική νουβέλα, που πρωτοκυκλοφόρησε το 1971. Δύσκολη η αναμέτρηση με τη μεταφορά του πυκνού λόγου του Μπέρνχαρντ στη γλώσσα μας αλλά η Μαρία Γκεγκοπούλου με τη μετάφρασή της τα κατάφερε θαυμάσια.
 

Η νουβέλα "Βαδίζοντας" δεν έχει γραμμική αφήγηση, δεν χωρίζεται σε κεφάλαια και παραγράφους, έχει μακροπερίοδο λόγο με εναλλαγές κωμικού και τραγικού. Είναι ένα ορμητικό ποτάμι λέξεων και συλλογισμών που σε προκαλεί και σε παρασύρει ώσπου τα ορμητικά νερά σε ξεβράζουν σε έρημη στεριά και στέκεσαι ξέπνοος να έχεις για ανάσα την ασθματική ανάσα του Μπέρνχαρντ και των ηρώων του, οι οποίοι, βαδίζοντας, έχουν θέα προς τη λάθος πορεία  του κόσμου και την κωμική τραγωδία του.

 

Εκδόσεις Κριτική

Bertolt Brecht, Διάλογοι προσφύγων

 

Ο τόπος: το εστιατόριο του σιδηροδρομικού σταθμού του Χελσινκφόρς στο Ελσίνκι.
Οι πρωταγωνιστές: ο μεγαλόσωμος, πρώην αστός, Τσίφελ και ο κοντόχοντρος βιοπαλαιστής Κάλε.
 

Οι δυο άντρες, πολιτικοί πρόσφυγες, έχοντας εγκαταλείψει τη Γερμανία αντιδρώντας στην άνοδο του ναζισμού στην εξουσία, συναντιούνται τυχαία στο εστιατόριο του σιδηροδρομικού σταθμού της νέας τους πατρίδας και ξεκινούν ένα διάλογο για απλά καθημερινά πράγματα  που καταλήγει στην κοινή τους άρνηση να έχουν παραμείνει σε μια χώρα όπου επικρατεί τάξη και όπου στη σωστή θέση βρίσκεται το τίποτα, στην κοινή τους άρνηση να γίνουν εμπλεκόμενοι ήρωες ενός καθεστώτος πολέμου.   Αυτή είναι η αρχή μιας συνάντησης δυο ετερόκλητων κόσμων, μιας φιλίας, μιας συχνής ανταλλαγής απόψεων και αφηγήσεων των δυο αντρών για τις εμπειρίες τους, τα του βίου τους, τις ανησυχίες τους και τα θραύσματα ελπίδας που προσπαθούν να συναρμολογήσουν σε στέρεο σώμα.
 

Δεκαεννιά συναντήσεις, δεκαεννιά διάλογοι, δεκαεννιά θεατρικές πράξεις με πρωταγωνιστές τον Τσίφελ και τον Κάλε, αμφότεροι το alter ego του Μπρεχτ, ο οποίος διαίρεσε την προσωπικότητα και τα βιώματά του στο δίπολο των δυο προσφύγων.
 

Πρόσφυγας από επιλογή ο Γερμανός συγγραφέας / ποιητής / φιλόσοφος, το 1933 αυτοεξορίστηκε αμέσως μετά την εγκαθίδρυση του ναζισμού στη χώρα του. Από την Πράγα στη Βιέννη, στο Παρίσι και στην Ελβετία, έπειτα στη Δανία - όπου, μέσα σε ένα αγροτόσπιτο, δημιούργησε τα πιο σημαντικά του έργα - ώσπου τελικά να φτάσει ασφαλής στην Αμερική.
 

Οι Διάλογοι γράφτηκαν από το 1939 έως το 1942 και περιέχουν ολόκληρη τη φιλοσοφία του Μπρεχτ καθώς και πλήθος αυτοβιογραφικών του στοιχείων.

Τα θέματα που αναπτύσσουν και αναλύουν οι δυο χαρακτήρες, Τσίφελ και Κάλε, φαινομενικά ασύνδετα μεταξύ τους σε σημεία, είναι η αρετή, οι μικρές απολαύσεις όπως τα πούρα, ο καφές και η μπύρα, ο πατριωτισμός, η αυταρχική διδασκαλία, ο έρωτας, η πορνογραφία, ο καπιταλισμός, η σεξουαλικότητα, ο ολοκληρωτισμός, το ναζιστικό καθεστώς, ο "Πωςτονλένε" (άρνηση του Μπρεχτ να κατονομάσει τον Χίτλερ), τα λαϊκά στρώματα που πέφτουν στην παγίδα των ψεύτικων υποσχέσεων του κάθε διαταραγμένου ηγέτη, ο άνθρωπος που μπορεί και σκέφτεται μονάχα με το μαχαίρι στο λαιμό, ο άνθρωπος - η αιτία ναυαγίου της κάθε μεγάλης ιδέας, η διάρρηξη των οικογενειακών δεσμών, η απογοήτευση και ο φόβος για τις χώρες που παρέμειναν αμέτοχες μπροστά στην ανάπτυξη του τέρατος, η άρνηση παραδοχής της επέλασης του κακού, οι νίκες και οι ήττες του μέλλοντος, η απώλεια του ανήκειν που προκαλεί απώλεια της ταυτότητας, οι κίβδηλες ιδεολογίες και τα κομματικά αδιέξοδα.
 

Αντιφατικά θέματα κι όμως τόσο τραγικά επίκαιρα τα οποία σε πρώτη ανάγνωση μοιάζουν αμιγώς πολιτικά. Εδώ όμως έχουμε να κάνουμε με τον Μπρεχτ, του οποίου τα κείμενα περιέχουν πάντα ένα δεύτερο επίπεδο και έναν υψηλότατο βαθμό ευφυΐας όπου το προσωπικό βίωμα ενδύεται το συλλογικό και μέσω αυτού αποκτά φωνή και αφυπνίζει.
 

Οι δεκαεννιά "Διάλογοι προσφύγων" και η σύνθεσή τους είναι μια λεπτή άσκηση ισορροπίας πάνω στο τεντωμένο σχοινί της Ιστορίας. Άλλοτε με οδύνη και ρεαλισμό κι άλλοτε με καυστικό χιούμορ , με διάσπαρτα στοιχεία της μαρξιστικής θεωρίας, με πειραματικό ύφος και ποιητική διάσταση, ο Μπρεχτ στέκεται κόντρα και καταδικάζει -μέσω των ηρώων του - τον πόλεμο, τον κάθε πόλεμο - και παρατηρεί όχι μόνο την αιματηρή μάχη αλλά και τους ανθρώπους, οι οποίοι αντιμέτωποι με τον θάνατο και τα ψεύδη της εξουσίας, στοιβάζουν απομεινάρια ονείρων σε μια μικρή βαλίτσα και εξορίζονται / αυτοεξορίζονται γυρεύοντας λύτρωση κι απάγκιο.
 

Εξαιρετικά σημαντικό έργο, οι "Διάλογοι προσφύγων", που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Κριτική, σε θαυμαστή μετάφραση, σημειώσεις και επίμετρο της Δέσποινας Σκούρτη.
 

Πάντα επίκαιρος ο λόγος του Μπρεχτ, αυτού του ιδιοφυούς δραματουργού και ποιητή, που προβληματίζει, διδάσκει, προκαλεί αντίδραση και εξέγερση ενάντια σε κάθε μορφής καταπίεση.

 

 

Εκδόσεις Κριτική

Bernhard Schlink, Χρώματα του αποχαιρετισμού

Πολυμεταφρασμένος και με πλήθος λογοτεχνικών διακρίσεων, ο Bernhard Schlink παραδίδει με την παρούσα πιο πρόσφατη συλλογή διηγημάτων του ένα ακόμα δυνατό αποτύπωμα της πένας του. Ακόμα και στη μικρή φόρμα καταφέρνει τα μέγιστα: να περικλείσει σε μια ιστορία δέκα η δεκαπέντε σελίδων όσα λέγονται και γράφονται σε ένα ολόκληρο μυθιστόρημα!

 
Εννέα διηγήματα χαμηλόφωνα, μεστά, ανθρωποκεντρικά, γεμάτα ωριμότητα και σοφία, συγκίνηση και λεπτότητα που εκπλήσσουν, ταράζουν, ενοχλούν και ικανοποιούν.

 
Οι ήρωες των εννέα ιστοριών βρίσκονται σε διαφορετικές φάσεις ζωής και σε περίπλοκες συνθήκες, το παρελθόν είναι βαριά αλυσίδα στα πόδια τους, είναι κόμπος στο λαιμό, είναι ολισθηρό οδόστρωμα στην πορεία τους. Άλλοι σε συντριβή, άλλοι σε γιορτή ελπίδας, άλλοι στο λυκαυγές ή στο λυκόφως της τρίτης ηλικίας, στα όρια του θανάτου. Θρηνούν, θυμούνται, βουτάνε στα παγωμένα νερά της λήθης και κουνάνε το χέρι αποχαιρετώντας τη νιότη, τις ανθρώπινες σχέσεις, τον έρωτα, τον προηγούμενο και υπό κατασκευή εαυτό, την αθωότητα, ό,τι έμεινε ανεκπλήρωτο ή δεν ειπώθηκε. Οι επιλογές έχουν γίνει, οι συνέπειες είναι ορατές, η μνήμη είναι χειριστική, άτεγκτη, ανεξίτηλη, συχνά αναξιόπιστη. Τα διλήμματα, οι ενοχές, η προδοσία και η εξαπάτηση παίρνουν σκοτεινές αποχρώσεις, λένε μικρά και μεγάλα "αντίο", ανασχηματίζονται, πληγώνουν, σκοτώνουν.

 
Χωρίς ίχνος στυλιστικών τερτιπιών, με φινέτσα και ευφυΐα, ο Schlink γράφει για την απρόσμενη τροπή των γεγονότων, ρίχνει ευθύβολο βλέμμα στο αδιέξοδο των ανθρώπινων σχέσεων και στον χρόνο που αφήνει ουλές σε σώματα που κάποτε αγαπήθηκαν. Κάτω από το έδαφος των ιστοριών, κρύβονται καπνοί της γερμανικής Ιστορίας που διαμόρφωσε ζωές και πορείες. Κάτω από την μεθυστικά ήσυχη πρόζα, ανάβουν επικίνδυνοι σπινθήρες, σιγοκαίνε υπαινιγμοί για τις επιλογές, τα λάθη, τα εγκλήματα.

 
Και η αλήθεια θολή, σαν κιτρινισμένη φωτογραφία, συμμαχεί με το χθες που υπερνικά το σήμερα, ξετυλίγεται πλάι στις αναμνήσεις που δεν αναζητάμε αλλά έρχονται και μας βρίσκουν.

 
Εξαίσια μετάφραση από τον Απόστολο Στραγαλινό σε μια από τις σημαντικότερες εκδοτικές προτάσεις της χρονιάς. Υπό την φροντίδα των εκδόσεων Κριτική.

 

 

Εκδόσεις Κριτική

André Kubiczek, Η αξέχαστη χρονιά της αναρχίας

Το εξαίρετο και ευφυές μυθιστόρημα του André Kubiczek που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Κριτική είναι γεμάτο μουσικές αναφορές, νιότη, επιθυμία για ελευθερία και επανάσταση, υποδόριο χιούμορ και σάτιρα για το κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι της περιόδου κατά την επανένωση των δύο Γερμανιών. Μια φαινομενικά απλή ιστορία αγάπης εν μέσω ραγδαίων εξελίξεων και στο φόντο  υπαινιγμοί, ουσία, βάθος και τριγμοί για ό,τι το μέλλον θα φέρει.  Ο Άντι είναι φοιτητής, το κεντρικό πρόσωπο και ο αφηγητής. Πιάνει το νήμα από τον Μάρτιο του 1990, προεκλογική περίοδος και χαώδης  κατάσταση. Απογοητευμένος από το αποτέλεσμα των κοινοβουλευτικών εκλογών για το κόμμα των αναρχικών, αποφασίζει να εγκαταλείψει την πολιτική και το όραμα για έναν καλύτερο κόσμο. Απρίλιος του 1990, η Ανατολική Γερμανία είναι έτοιμη να προσχωρήσει στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία και στη νομισματική τους ένωση. Ο Άντι μαζί με τη φίλη του, Ουλρίκε φεύγουν από το Βερολίνο για την επαρχία του Νόι Μπούκο για να μείνουν στην παλιά αγροικία του παππού της νεαρής. Ερωτευμένοι, ευδιάθετοι, αισιόδοξοι, ξαναδίνουν πνοή στο εγκαταλελειμμένο σπίτι. Αναζητούν ανάσα, καινούργια όνειρα και ταυτότητα μακριά από το καθεστώς της προηγούμενης ζωής.
 

Ο Άρντ, αδερφός της Ουλρίκε και στενός φίλος του Άντι, τους επισκέπτεται συχνά μεταφέροντας ειδήσεις από την πραγματικότητα του έξω κόσμου, μιας και στον ειδυλλιακό κόσμο των δύο ερωτευμένων ο χρόνος μοιάζει στάσιμος. Μέσα από συζητήσεις, ο καθένας υπερασπίζεται τη δική του μορφή ελευθερίας. Ένα ακόμα πρόσωπο θα προστεθεί στην παρέα των τριών: ο Χέρμαν, πρώην στρατιώτης των Σοβιετικών Δυνάμεων της Γερμανίας και νυν λιποτάκτης, ένα τραυματισμένο αδέσποτο πλάσμα που βρίσκει καταφύγιο και προστασία στην παλιά αγροικία. Λίγο πριν την νομισματική ένωση, το τραπεζικό σύστημα της περιοχής γίνεται παρανάλωμα του πυρός. Ανθρώπινοι δρόμοι γεμίζουν στάχτη, ρωγμές αλλά και υποσχέσεις.
 

Ρεαλισμός, ποιητική πρόζα, υπέροχοι διάλογοι(ενίοτε σπαρταριστοί), εξομολογητικό ύφος και υπαρξιακά ερωτήματα. Ο Kubiczek έγραψε ένα μυθιστόρημα σπουδή για τις αξίες της αλληλεγγύης, της αγάπης και της ανθρώπινης ζωής, για τις κοινωνικές νόρμες και την γενναία επιλογή της ελευθερίας.
 

Θαυμάσια μετάφραση από τον Απόστολο Στραγαλινό.

 

 

Εκδόσεις Κριτική

Kurt Tucholsky, Σούρουπο ή χάραμα; (Δημοκρατία της Βαϊμάρης, αντισημιτισμός, σάτιρα)

Ένας εξαιρετικά προσεγμένος μικρός τόμος που περικλείει μερικά από τα σημαντικότερα χρονογραφήματα ενός εκ των κορυφαίων γραφιάδων της περιόδου της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, του Kurt Tucholsky, συγγραφέα, δημοσιογράφου και κριτικού τέχνης.
 

Δημοσιευμένα σε εφημερίδες και περιοδικά της Γερμανίας τότε, μοιάζουν απίστευτα σύγχρονα και ταιριαστά με το χάος και τη θολούρα του κόσμου, σήμερα. Με φωνή και ύφος που σηκώνουν κεφάλι και ανάστημα και με γλώσσα αιχμηρή απέναντι στην εξουσία και το κατεστημένο, ο συγγραφέας πετυχαίνει να αποτυπώσει επ' ακριβώς το κλίμα της εποχής και να ζωγραφίσει με σκούρες αποχρώσεις το πορτραίτο μιας χώρας λίγο πριν την άνοδο του ναζισμού.
 

"Ημίφως", "Βερολίνο! Βερολίνο!", "Επισκόπηση της Εθνικής Οικονομίας" και "Τι επιτρέπεται στη σάτιρα;" είναι τα τέσσερα πεζογραφικού χαρακτήρα χρονογραφήματα που άλλοτε προκαλούν χαμόγελο κι άλλοτε έντονο προβληματισμό, αναλογιζόμενοι και συγκρίνοντας τις ομοιότητες της εποχής που περιγράφει ο Tucholsky με τις ανησυχητικές αντίστοιχες της δικής μας.

 

Ειρωνική διάθεση και κοφτερή αναφορά στο Βερολίνο που, ενώ εντυπωσιάζει με την πληθώρα των αγαθών του, τελικά αποδεικνύεται ανεπαρκής τόπος για τους ανθρώπους που πετάνε ανέμελα στους αιθέρες της ψευδοευδαιμονίας και της κατανάλωσης. Το Ημίφως προκαλεί σύγχυση, δεν είναι ξεκάθαρο αν είναι σούρουπο ή χάραμα. Πικρόχολο σχόλιο για την Εθνική Οικονομία και τον υπερπληθωρισμό. Και τα λόγια του συγγραφέα: "Τι επιτρέπεται στη σάτιρα;  - Τα πάντα." παραμένουν επίκαιρα και ξύνουν πληγή.

 

Η θαυμάσια μετάφραση και επιμέλεια είναι καρπός δουλειάς και συνεργασίας μελών του Σωματείου Μεταπτυχιακών Σπουδών Γερμανικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας. Επεξηγηματικά - μικρής έκτασης - κεφάλαια μετά το τέλος του κάθε κειμένου και επιφωτιστικά επίμετρα για το ιστορικό πλαίσιο της εποχής σε παραλληλισμό με την συγγραφική και δημοσιογραφική καριέρα του Tucholsky και για τον σύντομο βίο του.

 

 

Μετάφραση: 

Κάτια Αλεβιζοπούλου, Ελένη Βίσκα, 

Παναγιώτα Καλογερά, Ειρήνη Κορώνη, 

Αθανασία Σύρρου, Ηρώ Τσατσαρώνη

Εκδόσεις Κριτική

Robert Walser, Οι εκθέσεις του Φριτς Κόχερ

 

Από τους σπουδαιότερους γερμανόφωνους συγγραφείς του 20ου αιώνα, μοντερνιστής, απόλυτα αυθεντικός, ο Robert Walser, με το ύφος του, επηρέασε τα μεταγενέστερα "τέρατα" του λόγου Κάφκα και Έσσε ενώ κατάφερε μέσα από τα έργα του να περιγράψει τις πιο σκοτεινές πτυχές των ηρώων του με έναν θαυμάσια φωτισμένο τρόπο.
 

"Οι εκθέσεις του Φριτς Κόχερ" αποτελεί το πρώτο έργο του συγγραφέα που εκδόθηκε το 1904 και μόλις κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Κριτική, σε εξαίρετη μετάφραση του Απόστολου Στραγαλινού.
 

Στο εισαγωγικό σημείωμα διαβάζουμε ότι το αγόρι που έγραψε αυτά τα κείμενα, πέθανε ξαφνικά μετά την αποφοίτησή του από το σχολείο. Ο Walser έπεισε τη μητέρα του παιδιού να του επιτρέψει να εκδώσει αυτές τις εκθέσεις-παράσημα ενός λαμπερού μυαλού και μιας χαμένης νιότης. Χειρονομία αυτοκάλυψης και εξαφάνισης του συγγραφέα μέσα στις σελίδες για να κάνει πλάγια εμφάνιση φορώντας το δέρμα και την ταυτότητα του νεαρού Φριτς. Είκοσι μαθητικές εκθέσεις που καλύπτουν θέματα όπως η φύση, η μουσική, η μοναξιά, η φτώχεια, ο σεβασμός στους δασκάλους, είκοσι εκλεπτυσμένες αφηγήσεις εν συντομία: με αθωότητα, λυρισμό, σοφία, αφοπλιστική ειλικρίνεια, διαψεύσεις, με τον ερασιτεχνισμό ενός παιδιού και παράλληλα την δεξιοτεχνία του και την κοφτερή του σκέψη. Μετά το τέλος των εκθέσεων ακολουθούν τρία εκτενέστερα κείμενα, ομολογουμένως ωριμότερα, κείμενα-παγίδες!
 

Ευφυής γραφή. Και ένα λογοτεχνικό παιχνίδι που μονάχα ένας συγγραφέας του βεληνεκούς του Walser θα μπορούσε να πετύχει. Μια ολόκληρη εποχή κι ένας ολόκληρος μικρός καθημερινός κόσμος, "μια καρδιά" που "χρειάζεται μια αδελφική, έμπιστη καρδιά, ένα μικρό ξέφωτο στο δάσος, ένα μέρος όπου μπορεί να αναπαυτεί και να ξαπλώσει και να κουβεντιάσει".

 

 

Μετάφραση: Απόστολος Στραγαλινός

Εκδόσεις Κριτική

Νίκος Ξένιος, Τα σπλάχνα

Σχεδόν ένας ολόκληρος αιώνας και τα γεγονότα της Ιστορίας γίνονται επιβάτες μιας ταχείας με ιλιγγιώδη πορεία πάνω σε ράγες κατεστραμμένες από χέρι ανθρώπινο. Σκόρπιες μνήμες: καπνός, φλόγες, φωνές, ένας σωρός από παιχνίδια, ένα παιδικό γέλιο σαν αναφιλητό, ένα ζευγάρι μάτια - κάρβουνα καρφωμένα στη στιγμή. Η κοφτή φωνή της μάνας κι ένας παλιάτσος που αιωρείται σε τεντωμένο σχοινί πάνω απ' το κενό.

Και μια ηδονή που αλλάζει σχήμα, αναπτύσσει θερμοκρασία και γίνεται Τέρας.

Αυτές οι μνήμες,αυτές οι περιστάσεις είναι φιγούρες στο χορό της Ιστορίας, είναι υλικά που διαμορφώνουν κομμάτι κομμάτι τον κεντρικό ήρωα του μυθιστορήματος, Άλκη Δομέστικο.

Ένας από τους πιο γοητευτικούς αρνητικούς χαρακτήρες της ελληνικής πεζογραφίας έως σήμερα. Άνθρωπος με διαταραγμένο ψυχικό κόσμο, με μια μόνιμη αίσθηση του ανικανοποίητου. Τα παιδικά του χρόνια στη Θεσσαλονίκη, εφηβεία με έλξη για τα φασιστικά άρθρα των περιοδικών της μεταξικής περιόδου, φωτιές εντός και εκτός, ερωτικά σκιρτήματα, γάμος, σπουδές, πατρότητα, πτυχία, επαγγελματική αναγνώριση και καριέρα στο εξωτερικό. Μα πάντα εκείνο το έρεβος στα σωθικά που μέσα τους έχτισαν φωλιά ενοχές - φίδια για ο,τι δεν εκφράζεται. Μίσος για τους άλλους και για τον ίδιο τον εαυτό, ναρκισσισμός κι ένα "Άντε να πλύνεις τα χέρια σου" σαν ηχώ. Θροΐσματα από φτερούγες αγγέλων και απελπισμένη μοναξιά, μακριά από την οικογένεια και κοντά σε σώματα ξένα πίσω από ατμούς.

Μια συγκλονιστική πολυεπίπεδη ιστορία, βουτιά στον ψυχισμό του Δομέστικου και των συμπρωταγωνιστών του καθώς και μια κατάδυση στο βυθό μιας επικίνδυνης ιδεολογίας.

Ο Νίκος Ξένιος, με την καθηλωτική γραφή του και με τη χρήση πρωτοπρόσωπης και τριτοπρόσωπης αφήγησης που βρίθει υπαινιγμών, δημιούργησε ένα πολιτικό μυθιστόρημα υψηλού επιπέδου για τους κύκλους της Ιστορίας και για το Τέρας που παραμένει ναρκωμένο μέσα μας.

Εκδόσεις Κριτική